Phong cách Chiên Đàn trong nghệ thuật điêu khắc Chăm

đăng 16:08, 13 thg 8, 2010 bởi Đỗ Thế Hiền
Hồ Xuân Tịnh
 
     Nhóm tháp Chiên Đàn (tài liệu Pháp ghi là Chiên Đàng) nằm cạnh Quốc lộ IA thuộc xã Tam An, thị xã Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam; cách thành phố Đà Nẵng khoảng 60km về phía Nam.


     Di tích gồm có 3 tháp, xếp thành một hàng theo trục Bắc-Nam, cửa ra vào ở hướng Đông; những mặt tường còn lại của các tháp có các cửa giả. Cả 3 tháp có hình dạng gần giống nhau, mặt bằng tháp hình vuông, mái tháp là những tầng thu nhỏ dần lên trên.

     Các nhà nghiên cứu cho rằng, cũng như các nhóm 3 tháp khác (Khương Mỹ, Dương Long, Hưng Thạnh, Hòa Lai), tháp Nam Chiên Đàn được xây dựng trước, tiếp theo là tháp Giữa, sau cùng là tháp Bắc.

     Trên thân các tháp ở Chiên Đàn không có hoa văn trang trí. Các trụ ốp tường và các đường gờ chạm lõm ở giữa khối hình chữ nhật hẹp dọc theo tường làm cho tháp có vẻ cao và đường bệ hơn.

     Giống như các tháp Chăm truyền thống khác, phía trên các cửa có vòm uốn cong và nhọn lên trên thành hình lá đề, giữa vòm cuốn có 1 bức phù điêu dạng lá nhĩ (tympan), nhưng ở đây, các vòm cuốn thu hẹp và nhô cao, làm cho vòm cuốn giống hình mũi giáo hơn lá đề.

     Trên các đường diềm mái và các cửa giả, người ta ốp một băng trang trí bằng sa thạch có chạm một dãy mặt Kala tương tự nhau.

      Năm 1901, các nhà nghiên cứu người Pháp đã tìm thấy tại đây một số tượng gồm voi, sư tử, Apsara, Mahisasuramardini, cùng một số vật trang trí kiến trúc. Cách khu tháp Chiên Đàn khoảng 100m về phía đông, người ta tìm thấy hai tượng Gajasimha khá lớn bị vùi lấp trong một ruộng lúa, Gajasimha có đầu voi, thân sư tử, dáng vẻ mập lùn; phủ trên đầu là những bím tóc chạy song song; bộ lông bờm xoắn xít, có 7 lớp, giống như một chiếc yếm phủ xuống đến chân; cổ đeo một xâu lục lạc; bộ phận giới tính của con vật được thể hiện một cách cường điệu; hiện nay 2 tượng này đang được trưng bày tại sân tháp.

       
Tại một đám ruộng cách khu tháp khoảng 200m về phía đông, nhân dân địa phương đã tìm thấy một bệ thờ hoa sen, đường kính đo được 134cm, cao 54cm; bệ thờ nhỏ dần về phía dưới, chung quanh thân bệ thờ chạm những cánh sen hơi cong vểnh lên và nhọn ở đầu mút, gần như những cánh sen thuộc phong cách Tháp Mẫm. Từ khu tháp Chiên Đàn hiện nay, kéo dài về phía đông đến bờ sông Bàn Thạch, không có một khu tháp nào khác, do vậy có khả năng khu tháp Chiên Đàn xưa kia có một số công trình phụ khác, phân bố trên một khu vực rộng lớn; bệ thờ nầy và 2 tượng Gajasimha chắc hẳn thuộc các công trình phụ đó.

      
Vào năm 1989, trong một cuộc khai quật để phát lộ chân tháp chuẩn bị cho việc trùng tu, các nhà khảo cổ đã tìm thấy một hệ thống trang trí chân tường, 90 tác phẩm điêu khắc có giá trị bằng sa thạch, đó là những tượng nam thần, nữ thần, nhạc công, Apsara, tượng động vật, các vật trang trí kiến trúc, đài thờ, bi ký, bệ thờ hình hoa sen nở, và hàng ngàn mảnh vỡ của các di vật bằng sa thạch.

      Phần trang trí chân tường là những thớt sa thạch lớn ghép quanh chân tháp, những thớt đá nầy được chạm trổ thành những mảng phù điêu kéo dài. Trên các mảng phù điêu phía tây các tháp, những vũ nữ được bố cục một nhóm hai người múa lệch hông đối xứng nhau, hai chân chùng xuống, đầu gối và hai bàn chân mở rộng về hai bên. Một người đàn ông đứng giữa hai vũ nữ, tay phải ông ta để bên hông, tay trái đặt trên chuôi gươm. Dưới chân các vũ nữ là một cụm trang trí gồm mặt Kala ở giữa, hai bên là hai đầu Makara có vòi cong, miệng há rộng hướng vào mặt Kala.

       
Động tác múa của các vũ nữ Chiên Đàn gần giống như các vũ nữ trên đài thờ Trà Kiệu, những bàn tay quá lớn so với kích thước nhân vật. Y phục và các động tác của các vũ nữ Chiên Đàn cũng tương tự như các vũ nữ trên đài thờ Trà Kiệu, nhưng đồ trang sức đã thay đổi, các chuỗi hạt ngọc tròn không còn xuất hiện trên ngực, cổ tay, chân của các vũ nữ Chiên Đàn, thay vào đó là những vòng có tiết diện dẹp, không hoa văn, có vẻ nặng nề. Gương mặt của các nhân vật trở nên thô hơn, động tác không còn uyển chuyển như các tượng thuộc phong cách Trà Kiệu.

      
Hai bên tiền sảnh của tháp Giữa có 2 mảng phù điêu thể hiện cảnh những chiến sĩ múa gươm cùng các nhạc công; có người một tay cầm thanh gươm ngắn và cong một cách kỳ lạ, tay kia cầm tấm chắn nhỏ, có người cầm dao găm; những nhạc công đánh trống cơm, xập xỏa; các nhân vật này trong tư thế tiến về phía trước. Tiếp nối với các chiến sĩ là các vũ nữ cùng múa lệch hông về phía bên trái. Trang phục những nhân vật này rất đơn giản, đầu đội Kirita-mukuta hoặc tóc bới hình chóp, thân trên để trần, bên dưới mặc một sampot ngắn, đồ trang sức là những chiếc vòng cổ, vòng tay dẹp theo kiểu vòng bằng kim loại.

      Ở mặt bắc của tháp Giữa có bức chạm hình một cặp voi quay đầu vào nhau, ở giữa cặp voi là một cụm hoa lá sen, mỗi con voi cuộn một cành sen ở vòi; một bức chạm khác thể hiện hai con voi đi nối đuôi nhau, vòi con sau cuốn đuôi con đi trước; hai cặp voi trông thật sống động và ngộ nghĩnh.

       
Trong số những hiện vật tìm thấy năm 1989 có một bức tympan sa thạch với đề tài Mahisasuramardini (Nữ thần giết quỉ đầu trâu), kích thước 120cm x 118cm x 28cm, thể hiện nữ thần Devi (một hóa thân của nữ thần Uma) có 6 cánh tay, hai tay trên chắp lại trên đầu, bốn cánh tay còn lại cầm cung, tên, đinh ba, vòng. Nữ thần đạp trên lưng một con trâu, chân phải cong lại, chân trái duỗi ra trong tư thế rất dũng mãnh. Trang phục nữ thần rất đơn giản; đầu tóc tết thành những lọn nhỏ, búi lại thành hình chóp; Bà đeo đôi khuyên tai tròn, trên cánh tay và cổ tay đeo vòng tay kép; nữ thần mặc một sampot ngắn, thắt lưng buông thành hai vạt tung bay ở hai bên hông. Dưới chân nữ thần có hai người quỳ hầu, người bên trái chắp tay, người kia bưng lễ vật. Bức chạm này đã bị bể làm 5 mảnh, hiện chỉ mới tìm thấy 4 mảnh. Tại Chiên Đàn còn có một bức tympan khác có kích thước nhỏ hơn, cũng thể hiện Mahisasuramardini có 6 tay, đứng trên lưng một con trâu hơi dị dạng, mặc dù bị mòn nhiều chỗ, nhưng bức chạm còn khá nguyên vẹn, nội dung tympan này đã được Louis Finot giới thiệu trên BEFEO vào năm 1901, hiện nay nó đang được trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng.

       Phía trước tháp Giữa, chúng tôi đã tìm thấy một bệ thờ sa thạch tròn còn nguyên vẹn, đường kính 128cm dày 16cm, rìa cạnh bệ thờ cong xuống dưới, mặt bệ thờ có gờ nổi cao, phía trên chạm hình hoa sen nở, gồm 16 cánh sen, chia làm 2 tầng; ngoài rìa bệ thờ có những lỗ khoan nhỏ như những lỗ đinh để gắn những miếng kim loại. Phía trước tháp Bắc cũng tìm thấy một bệ thờ tương tự, đường kính 77cm, dày 17cm.

       
Vào cuối năm 2000, trong đợt tôn tạo cảnh quan sân vườn quanh khu tháp, tại khu vực phía trước tháp Giữa, sau khi phát hiện được nền móng của một phế tích, có thể là một ngôi nhà dài (mandapa), chúng tôi đã đào một hố 15m x 58m ở phía trước tháp Giữa, cách chân tháp 10m. Chân móng của mandapa nằm ở độ sâu khoảng 1m so với móng của tháp giữa. Cũng giống như chân tháp, dưới chân mandapa được lót những viên đá cát hạt thô, màu trắng đục, từ chân lên đến nền mandapa các lớp gạch được xây giật cấp, chạm trổ thành những tầng sen cách điệu dạng kỷ hà; bao quanh phần còn lại của thân mandapa là một số tượng người ngồi xếp bằng được chạm trực tiếp vào gạch. Tiếp theo mandapa về phía đông có lẽ là một tháp cổng (gopura); trong hố khai quật còn tìm thấy khoảng 100 hiện vật, gồm tượng các nam thần, nữ thần, Kinnara, vũ công, tu sĩ Bà-la-môn, tượng động vật, đồ trang trí kiến trúc, cùng nhiều mảnh vỡ của các di vật bằng sa thạch.

       Trong nghệ thuật điêu khắc Chămpa, ngoài y phục, các đồ trang sức, đồ đội của các nhân vật là đặc điểm để phân biệt các vị thần, tu sĩ, những nhân vật khác..., nhưng cũng như các tượng trong phong cách Chánh Lộ, y phục và đồ trang sức của các pho tượng ở Chiên Đàn rất đơn giản, có khi không có món trang sức nào, do vậy chỉ có thể nhận biết nhân vật qua động thái, vật cầm tay, đồ đội trên đầu của nhân vật...

      
Các loại đồ đội ở Chiên Đàn có thể chia làm hai nhóm: nhóm một gồm loại đồ đội thấp có dạng vương miện không che toàn bộ mái tóc (Jata). Nhóm hai gồm những đồ đội cao hình chóp, đó là những kirita-mukuta có 3 hoặc 4 tầng được gắn những đóa hoa hình tam giác; hoặc một vương miện kết hợp với tấm bọc búi tóc thành hình chóp, được thắt lại như vỏ ốc xoắn. Trang phục phụ nữ là một kiểu váy ngắn đến đầu gối, thắt lưng vải buông xuống ở giữa thành một vạt lớn và dài, cong và nhọn ở đầu mút trông giống như một chiếc khố. Đồ trang sức ở tay và cổ là những vòng dạng kim loại có vẻ nặng nề, ít chi tiết.

      Các tượng ở Chiên Đàn được thể hiện khá đơn điệu, mộc mạc; chúng không còn vẻ duyên dáng nhẹ nhàng như các tác phẩm thuộc phong cách Trà Kiệu, đồng thời cũng chưa đến mức rườm rà, chi tiết như phong cách Tháp Mẫm. Kéo dài trong khoảng một thế kỷ, các tác phẩm điêu khắc ở Chiên Đàn đã bộc lộ sự chuyển hóa khá rõ nét; những tượng vũ công thuộc giai đoạn sớm vẫn mô phỏng theo động tác uốn mình của các vũ công trên đài thờ Trà Kiệu, tuy nhiên kém mềm mại hơn; những búi tóc to hình ô-van nằm ngang, đôi mắt hình khuy áo không có con ngươi. Những con Garuda với đôi tay đưa thẳng lên đầu; những con voi đội vương miện, đầu quay ngang với đôi tai to là ảnh hưởng của phong cách Trà Kiệu ở cuối thế kỷ X.

       
Tượng động vật ở Chiên Đàn gồm rắn Naga, ngỗng thần Hamsa, chim thần Garuda, voi, sư tử, nai, Gajasimha... Nhiều vật trang trí kiến trúc thể hiện đầu makara miệng há rộng, mũi cong như một chiếc vòi ngắn, phun ra người hoặc động vật khác; những vật trang trí góc chạm các loại hoa lá cách điệu...

       
Những tượng ở giai đoạn muộn (cuối thế kỷ XI - đầu thế kỷ XII) đã xuất hiện một số đặc điểm gần với phong cách Tháp Mẫm: những con Gajasimha mập và lùn với những chi tiết khá tỉ mỉ trên bộ lông bờm. Các bệ thờ, bàn thờ, chạm trổ những cánh sen với đường gờ nhô cao ở giữa, cong nhọn vểnh lên ở đầu mút...

       Trước đây các học giả người Pháp chỉ tìm thấy một số lượng nhỏ các tác phẩm điêu khắc ở đây, do vậy J.Boisselier đã xếp các tượng ở Chiên Đàn vào phong cách nghệ thuật Chánh Lộ (thế kỷ XI). Xét về mặt tiếu tượng học thì các tác phẩm điêu khắc ở Chiên Đàn rất gần với phong cách Chánh Lộ, tuy nhiên ông ta đã có lý khi cho rằng những bức chạm nổi (relief) ở Chiên Đàn kém thuần nhất hơn ở Chánh Lộ, điều đó khá dễ hiểu, bởi ba ngôi tháp ở Chiên Đàn được xây dựng tuần tự trong một thời gian dài, từ cuối thế kỷ X sang cuối thế kỷ XI, và có thể sang đầu thế kỷ XII. Còn Ph.Stern xếp khu tháp Chiên Đàn vào giai đoạn chuyển tiếp giữa phong cách Mỹ Sơn A1 và phong cách Bình Định.

       
Cho đến thời điểm hiện nay (tháng 9 - 2000), Chiên Đàn là nơi có số lượng hiện vật điêu khắc bằng sa thạch nhiều nhất được biết đến trong các nhóm 3 tháp, một số tác phẩm điêu khắc ở đây có thể xếp vào phong cách Chánh Lộ; tuy vậy, ở Chiên Đàn còn có những tác phẩm mang tính kế thừa từ phong cách Trà Kiệu, và một số bức chạm thể hiện sự chuyển tiếp từ phong cách Chánh Lộ sang Tháp Mẫm. Chúng tôi hoàn toàn đồng ý với Ngô Văn Doanh khi ông cho rằng nên thay cái tên "phong cách chuyển tiếp giữa phong cách Mỹ Sơn A1 và phong cách Bình Định"bằng tên gọi phong cách Chiên Đàn, bởi những tác phẩm điêu khắc tìm được ở Chiên Đàn đã bộc lộ những yếu tố địa phương tương đối rõ nét; sự thay đổi về thủ pháp điêu khắc và hoa văn trang trí không quá đột ngột, các tác phẩm điêu khắc ở đây vẫn giữ được một số chi tiết của giai đoạn trước, đồng thời xuất hiện những yếu tố mới làm tiền đề cho giai đoạn sau, cho thấy sự chuyển biến khá liên tục của phong cách Chiên Đàn trong nghệ thuật điêu khắc Chăm từ cuối thế kỷ X đến đầu thế kỷ XII.
-------------------
Tài liệu tham khảo:
+ H. Parmentier. Inventaise descriptif des monumets Cams de l' Annam. (Thống kê
    khảo tả các di tích Chăm ở Việt Nam). Paris, 1909,1918.
+ Isabelle Pignon. Le site de Chiên Dàng (Di tích Chiên Đàng) Lettre de la SACHA-
   No 4, Paris 1998.
+J. Boisselier. La statuaire du Champa (Nghệ thuật tạc tượng Champa). Paris, 1963.
+ Ngô Văn Doanh. Tháp cổ Champa sự thật & huyền thoại. Hà Nội, 1994.
+ Ph. Stern. L' art du Champaet son évolution   (Nghệ thuật Champa và sự tiến hóa của nó).Toulouse, 1942.
(30/09/2008)

Văn hóa - nghệ thuật

Dành cho du khách

Doanh nghiệp hàng đầu

  • Công ty mộc nệm nội thất Minh Hùng TP.HCM (Sài gòn) - Chuyên đóng ghế salon, sofa, nội thất phòng khách, nhà hàng, khách sạn, cafe, ô tô Trang chủ | Giới thiệu | Sản phẩm | Dịch vụ | Khách hàng | Bản đồ | Liên hệ Kính gửi: Quý khách hàngCông ty mộc nệm nội thất  Minh Hùng  chuyên sản xuất ...
    Được đăng 02:12, 22 thg 8, 2012 bởi Đỗ Thế Hiền
  • DNTN Mộc Nệm Thành Tâm TP.HCM - Chuyên Ghế Sofa Phòng khách, Karaoke, Cafe Trang chủ | Giới thiệu | Sản phẩm | Dịch vụ | Khách hàng | Bản đồ | Liên hệ DNTN MỘC NỆM THÀNH TÂM Địa chỉ: 177–179 Đường số 8, Bình Hưng Hòa A ...
    Được đăng 05:38, 16 thg 7, 2012 bởi Đỗ Thế Hiền
  • Trường Đại học Đông Á - Dong A University Trường Đại học Đông Á Là một trong ba trường đại học tư thục tại thành phố Đà Nẵng, đại học Đông Á với chặng đường phát triển đi lên ...
    Được đăng 23:40, 11 thg 11, 2011 bởi Đỗ Thế Hiền
  • Công ty cổ phần Hoàng Anh Gia Lai Thông tin về công ty cổ phần Hoàng Anh Gia LaiTầm nhìn và sứ mệnh của HAGLLịch sử hình thành và phát triển của tập ...
    Được đăng 14:42, 1 thg 3, 2012 bởi Đỗ Thế Hiền
  • Trung tâm Tin học Việt Tin -VIETIN | Giới thiệu | Chương trình đào tạo | Chiêu sinh | Tin tức hoạt động Giới thiệu Trung tâm tin học Việt Tin I. THÔNG TIN CHUNG     Trụ sở Trung tâm Tin học ...
    Được đăng 21:35, 7 thg 6, 2012 bởi Đỗ Thế Hiền
  • Cafe Long Đà Nẵng - Long Coffe
    Được đăng 17:57, 28 thg 8, 2012 bởi Đỗ Thế Hiền
Hiển thị bài đăng 1 - 6trong tổng số 6. Xem nội dung khác »


Comments