Dịch vụ và sản phẩm văn hóa trong bảo tàng và di tích ở Việt Nam

đăng 20:41, 13 thg 8, 2010 bởi Đỗ Thế Hiền

Điều 48 khoản 7 Luật Di sản văn hóa sửa đổi năm 2009 có ghi rõ: “Bảo tàng có nhiệm vụ tổ chức hoạt động dịch vụ phục vụ khách tham quan phù hợp với nhiệm vụ của bảo tàng”. Đó là một sự sửa đổi vô cùng quan trọng tạo hành lang pháp lý cho các hoạt động dịch vụ ở bảo tàng, di tích Việt Nam được nâng lên một tầm cao mới, trong xu thế hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng của nước ta. Thực ra, ngay từ khi chưa có luật, những hoạt động này đã diễn ra ở một số lớn các bảo tàng và di tích thuộc các thành phố và đô thị đông dân, một số ít, tổ chức các hoạt động dịch vụ, bị ngăn trở do nhận thức của các nhà quản lý. Tuy nhiên, những hoạt động dịch vụ ấy xem ra còn tự phát, thiếu đồng bộ, không đủ tầm... gây nên những dư luận xã hội chưa hay, khiến cho việc can thiệp của ngành bảo tồn – bảo tàng trước những ngăn trở ở một số bảo tàng, di tích địa phương không thực sự quyết liệt, khi mà mở ra các dịch vụ, tiêu cực nhiều hơn tích cực. Nói cho thật công bằng, dịch vụ trước đây ở những bảo tàng, di tích chưa tốt cũng là lẽ thường tình, bởi đó là những sản phẩm của thời kỳ quá độ, là những mầy mò, những trăn trở của những người phụ trách muốn tìm ra một lối thoát để nâng cao hơn cho đời sống nhân viên vốn đã rất khó khăn do đồng lương ít ỏi, nhưng cơ sở vật chất đầu tư cho những dịch vụ ấy èo ợt, theo đó, tiêu cực, xập xệ là tất yếu.

Giờ đây, dịch vụ trong bảo tàng là di tích cần phải khác trước. Sự khác trước mà theo ý kiến của một số nhà quản lý, nên chăng có sự chỉ đạo thống nhất, phải có tiêu chí rõ ràng, phải có chuẩn mực cụ thể, phải có quy định danh mục cho những dịch vụ ấy... Đó là điều không tưởng, cũng không phù hợp với luật và không đáp ứng được thực tiễn sống động hiện nay của mỗi bảo tàng, di tích. Ở Trung Quốc, tôi đã từng đi nhiều địa phương, dịch vụ và sản phẩm văn hóa của họ rất đa dạng, mang tính đặc sản. Ở Pháp, ở Anh, tôi cũng được đọc các tư liệu, bảo tàng còn cho thuê nơi đỗ ô tô, kinh phí được bổ sung vào tài khoản chi tiêu hàng năm của họ. Ở Úc, một đồng nghiệp của tôi, đối tác của Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, nói rằng, bảo tàng của họ cũng tổ chức đám cưới, theo nghi lễ truyền thống, hay ở Việt Nam, cũng theo nghi lễ ấy cộng thêm với cách tổ chức theo lối sống mới, cũng rất nên thực hiện như là một sự quán triệt thực hiện đường lối chủ trương của Đảng và Nhà nước. Do vậy, tổ chức những dịch vụ văn hóa trong bảo tàng, di tích, theo tôi, cần có tiêu chí văn minh, văn hóa, phù hợp với từng điều kiện hoàn cảnh của mỗi bảo tàng mà không nên áp đặt theo một chuẩn mực nào.

Đối với Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, tổ chức dịch vụ Gala Diner, trong đó có hướng dẫn khách tham quan bảo tàng, nói chuyện lịch sử văn hóa Việt Nam là đúng với chức năng và dường như là phù hợp với tất cả các bảo tàng. Thế nhưng, với một khuôn viên nhỏ hẹp, vườn sân đẹp đẽ, thì dịch vụ gửi ô tô là phản cảm, mâu thuẫn với những bữa tiệc đêm có sự tham gia của nhiều tri thức, nhiều khách du lịch hạng sang, người nước ngoài cũng như trong nước. Các cửa hàng ăn uống phục vụ khách tham quan ở Bảo tàng Lịch sử Việt Nam chưa được đầu tư đúng mức, chưa đáp ứng được mọi nhu cầu của khách, mà ở một số bảo tàng lớn Châu Á, Châu Âu, Châu Mỹ, họ tạo ra một hệ thống các nhà hàng phục vụ sinh viên, khách trung lưu, khách thượng lưu với nhiều mức giá khác nhau. Năm tới, bảo tàng sẽ xã hội hóa tổ chức dịch vụ này để tính chuyên nghiệp ngày một cao hơn, với những cửa hàng văn minh, lịch sự, văn hóa hơn, đáp ứng được mọi đối tượng khách. Bảo tàng Lịch sử Việt Nam cũng sẽ tổ chức thêm những dịch vụ giám định cổ vật, bảo quản và tu bổ hiện vật, khai quật khảo cổ học phục vụ cho các dự án tôn tạo, tu bổ di tích ở các địa phương. Đây là thế mạnh và đã được thực hiện từ lâu trong bảo tàng, nhưng chưa thành một tổ chức chuyên nghiệp, chưa đủ hành lang pháp lý, chưa có mô hình trung tâm với một cơ chế thoáng như các bảo tàng Trung Quốc. Bảo tàng Lịch sử Việt Nam cũng có một lợi thế tổ chức những Tour du lịch nghiên cứu (Study tour), mà những tour như thế thường được thực hiện sau các hội thảo quốc tế, nhưng ở ta vẫn chưa khai thác được, do trình độ chuyên môn và ngoại ngữ của cán bộ nghiên cứu chưa đồng đều. Bảo tàng Lịch sử Việt Nam còn có thế mạnh về du lịch làng nghề, cũng như thế mạnh của Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam, Bảo tàng Dân tộc học, du lịch ở làng bản, nhưng chúng ta chưa thiết lập được mối quan hệ này với du lịch lữ hành, với mạng bảo tàng trên thế giới. Bảo tàng Lịch sử Việt Nam còn có lợi thế về cơ sở vật chất, về sân vườn để tổ chức các hội thảo trong nước và quốc tế, tổ chức những khóa đào tạo ngắn ngày về lĩnh vực chuyên môn của bảo tàng ..... nhưng vẫn chưa thường xuyên, do không có được chiến lược và không có một mối quan hệ mang tính liên kết. Sẽ là độc quyền, nếu Bảo tàng Lịch sử Việt Nam đào tạo chuyên gia giám định cổ vật, khi ở đây có đủ những tiêu bản làm trực quan cho học viên. Thế nhưng, công việc này còn hết sức thụ động, nếu như không có những đối tác chủ động đặt vấn đề liên kết đào tạo. Liên kết đào tạo còn được đặt ra trong việc hướng dẫn sinh viên thực tập, làm luận văn và thậm chí, thu hút học bổng, để hướng dẫn sinh viên, nghiên cứu sinh nước ngoài làm đề tài Việt Nam, mà ở rất nhiều bảo tàng trên thế giới, họ chào mời, quảng cáo cho chương trình rất sâu, rộng, nhưng dường như ở Việt Nam, bảo tàng chỉ là một phần trong chương trình đào tạo của một số trường đại học mà thôi.

Những công việc nêu trên, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam hoặc chưa làm, hoặc đã làm, nhưng còn thiếu, còn yếu, với nhiều lý do, khách quan và chủ quan. Phần chủ quan, tôi đã nhắc tới chút ít ở trên, nhưng phần khách quan, do xã hội chưa nhận thức được, bảo tàng là một đơn vị sự nghiệp có thu, cần bổ sung kinh phí cho hoạt động của mình, họ luôn coi bảo tàng là một nơi cho những hoạt động miễn phí.

Tôi lấy một ví dụ, khi một đoàn đến thuê cảnh quay cho một phim truyện trong bảo tàng, mong muốn thuê thêm đạo cụ, là những cổ vật, theo đó, giá thuê phải xứng với công lao và giá trị cổ vật đưa ra, nhưng đoàn làm phim trình bày đủ các lý do để xin được miễn phí. Có thể nói, các đoàn làm phim đến bảo tàng rất nhiều, thậm chí xin cả ý tưởng kịch bản cho phim tài liệu khoa học, nhưng kinh phí thu được chẳng là bao. Trong khi ấy, bảo tàng muốn làm bất cứ điều gì để quảng bá hình ảnh của mình, đều phải trả giá như một doanh nghiệp quảng cáo. Tính đồng bộ trong chính sách ở Việt Nam chưa thuyết phục, khiến cho các bảo tàng không hăm hở thực hiện các dịch vụ.

Dịch vụ bảo tàng còn được biểu hiện qua những sản phẩm văn hóa, được bán trong các quầy của bảo tàng. Có thể nói, trong hệ thống bảo tàng và di tích của Việt Nam, chưa có một cửa hàng nào mang ý nghĩa của Museum shop. Các cửa hàng đều là lưu niệm, khiến cho những hàng hóa ở đây giống như hầu hết các cửa hàng khác ngoài phố xá. Ở Bảo tàng Lịch sử Việt Nam hiện tượng này rõ ràng hơn bất cứ bảo tàng, di tích nào, bởi tầm nhìn, sự đầu tư của các chủ cửa hàng không mang tính lâu dài. Ông Cục trưởng Cục Di sản văn hóa tiền nhiệm, mua một con trâu, nó là bản sao cổ vật trong kho của Bảo tàng Thượng Hải, giá đắt gấp 10 lần con trâu như thế ở phố. Thế nhưng, con trâu ấy chính xác đến mức tối đa về kích thước, màu sắc, tỷ lệ so với bản gốc, nên cửa hàng ở bảo tàng này có biển hiệu “Museum Treasure”, có nghĩa là tất cả các sản phẩm ở đây đều là bản copy báu vật trong kho bảo tàng. Ở Quảng Tây, một chuyên đề về gốm sứ thời Tống, người ta sao những bản gốm là bảo vật quốc gia, bán với giá 1500 Nhân dân tệ. Bảo tàng Bia ở Thiểm Tây, dập những bản bia trên giấy dó, bán cho du khách, có lẽ chưa phải là mô hình hay, nhưng phản ánh một sự khai thác tối đa các sản phẩm văn hóa của bảo tàng. Sẽ còn nhiều cách làm khác, ví như một T-shirt có hình logo, hình ngôi nhà Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, hay một móc đeo chìa khóa mô phỏng móc cửa thời Đông Sơn... sẽ rất có ý nghĩa đối với đồ lưu niệm khi khách vào thăm bảo tàng mua được. Lẽ đương nhiên, cách làm ấy phải thật khoa học từ khâu đầu đến khâu cuối, để tăng giá trị cho sản phẩm, chứ không để tùy tiện, đại khái. Những sản phẩm ấy phải làm rất cẩn thận, chi tiết đúng với nguyên mẫu, rồi hình thức phải bắt mắt với lời giới thiệu phải ngắn gọn, súc tích và hấp dẫn. Phải coi đây như một công nghệ. Chính vì công nghệ, nên hệ thống bảo tàng Mỹ thu được từ sản phẩm văn hóa lên tới nửa tỷ đô la trong gần 10 năm.

Sở dĩ ở Việt Nam, các bảo tàng không mặn mà với những mặt hàng này, khi mà luật bản quyền chưa đi vào cuộc sống một cách sâu sắc và chặt chẽ, khiến cho những đầu tư tốn công, tốn tiền đổ xuống sông biển, khi mà những mặt hàng đặc thù ấy bị đánh cắp mẫu mã, bán rẻ hơn trong bảo tàng nhiều lần.
 thể nói, mặt hàng bán trong các quầy của bảo tàng, di tích là phong phú vô cùng, vô tận, khi mà mạng lưới được tổ chức chặt chẽ với sự liên kết tối đa. Chúng ta chưa làm được điều này. Phải chăng chưa có người cầm chịch? Tôi nghĩ rằng, chính điều này mới cần sự thống nhất chỉ đạo của ngành chứ không phải tất cả dịch vụ, bởi mỗi di tích, mỗi bảo tàng có những điều kiện và đặc thù riêng.

Luật Di sản văn hóa sửa đổi đã mở ra hướng dịch vụ cho bảo tàng, di tích với câu chữ rất linh hoạt. Điều đó tạo điều kiện cho sự hoạt động trong các bảo tàng, di tích tốt hơn, nhưng không phải vì thế, chúng ta bấp chấp tất cả, bởi theo khuyến cáo của ICOM, bảo tàng là một thiết chế văn hóa phi lợi nhuận. Bảo tàng, di tích phải hướng tới phục vụ công chúng, cộng đồng theo tinh thần ấy.

TS. Phạm Quốc Quân

Văn hóa - nghệ thuật

Dành cho du khách

Doanh nghiệp hàng đầu

  • Công ty mộc nệm nội thất Minh Hùng TP.HCM (Sài gòn) - Chuyên đóng ghế salon, sofa, nội thất phòng khách, nhà hàng, khách sạn, cafe, ô tô Trang chủ | Giới thiệu | Sản phẩm | Dịch vụ | Khách hàng | Bản đồ | Liên hệ Kính gửi: Quý khách hàngCông ty mộc nệm nội thất  Minh Hùng  chuyên sản xuất ...
    Được đăng 02:12, 22 thg 8, 2012 bởi Đỗ Thế Hiền
  • DNTN Mộc Nệm Thành Tâm TP.HCM - Chuyên Ghế Sofa Phòng khách, Karaoke, Cafe Trang chủ | Giới thiệu | Sản phẩm | Dịch vụ | Khách hàng | Bản đồ | Liên hệ DNTN MỘC NỆM THÀNH TÂM Địa chỉ: 177–179 Đường số 8, Bình Hưng Hòa A ...
    Được đăng 05:38, 16 thg 7, 2012 bởi Đỗ Thế Hiền
  • Trường Đại học Đông Á - Dong A University Trường Đại học Đông Á Là một trong ba trường đại học tư thục tại thành phố Đà Nẵng, đại học Đông Á với chặng đường phát triển đi lên ...
    Được đăng 23:40, 11 thg 11, 2011 bởi Đỗ Thế Hiền
  • Công ty cổ phần Hoàng Anh Gia Lai Thông tin về công ty cổ phần Hoàng Anh Gia LaiTầm nhìn và sứ mệnh của HAGLLịch sử hình thành và phát triển của tập ...
    Được đăng 14:42, 1 thg 3, 2012 bởi Đỗ Thế Hiền
  • Trung tâm Tin học Việt Tin -VIETIN | Giới thiệu | Chương trình đào tạo | Chiêu sinh | Tin tức hoạt động Giới thiệu Trung tâm tin học Việt Tin I. THÔNG TIN CHUNG     Trụ sở Trung tâm Tin học ...
    Được đăng 21:35, 7 thg 6, 2012 bởi Đỗ Thế Hiền
  • Cafe Long Đà Nẵng - Long Coffe
    Được đăng 17:57, 28 thg 8, 2012 bởi Đỗ Thế Hiền
Hiển thị bài đăng 1 - 6trong tổng số 6. Xem nội dung khác »


Comments